Recht naar het hart ★★★★★

Door Karel Michiels

CABARET *****

Kommil Foo - Schoft

Gezien op 19/2 in Amsterdam. Vanaf april op tournee.

'U gaat schrikken', zegt Mich Walschaerts vlak voor het doek opgaat, en hij trekt wegwerphandschoenen aan. Voor de grootste schok zal hij diep in de voorstelling zelf zorgen, maar inderdaad: de openingsscène van Schoft is memorabel. Niet alleen visueel, door de ongewone verschijning van Raf en het grauwe, mysterieuze decor, maar ook inhoudelijk.

Ecce homo, ziedaar de mens. Soms een wezen om trots op te zijn, soms een schoft die je liefst zou 'doorspelen'. Een vrouw op een bus in de jaren 50, een student die een tank de weg verspert, twee torens die instorten: de broers hoeven geen namen of data te noemen om hun punt te maken. We zijn het niet gewend van Kommil Foo, die nadrukkelijke verwijzingen naar actuele en historische gebeurtenissen, ook al hanteren de broers daarvoor hun vertrouwde poëtische en muzikale idioom en keren ze uiteindelijk toch weer terug naar de gespleten verhoudingen tussen mensen onderling. Nonkel Phil was de plezantste thuis, maar verwoestte ook levens.

Raf en Mich zitten in een restaurant met oesters en champagne en zien op straat een dakloze. 'Hoe ga je daar integer mee om?' Het sprookje van de prins en de bedelaar wordt een aanstekelijk parlando met subtiele begeleiding. Het is een van de prachtige nieuwe liedjes?

Ook muzikaal heeft het duo een unieke stijl ontwikkeld. Zo beklemmend of ontroerend het ene nummer, zo grappig en bevrijdend het volgende. We mogen zelfs meezingen: 'Integendeel' betrekt het publiek bij een inventief taalspel, nog een handelsmerk van Kommil Foo.

Plots zien we Raf zoals we hem nog nooit gezien hebben, ook op een plaats die je totaal niet verwacht. De scène duurt amper twee minuten, maar grijpt recht naar het hart en confronteert de zaal met de angst voor de dood. Na zoveel wanhoop is er alleen nog plaats voor barmhartigheid. De schoft wordt aan het hart gedrukt. We moeten samen verder. Het is het hoopvolle orgelpunt van alweer een briljante voorstelling.

_______

Acht jaar na 'Wolf' maakt Kommil Foo opnieuw het proces op van de mens in al zijn domheid en hoogmoed. Maar met het ouder worden hebben Raf en Mich Walschaerts voor dat rare wezen ook meer mededogen gekregen, en zelfs bewondering. "De voorstelling had ook 'Engel' kunnen heten.

In de straten van Amsterdam hingen de voorbije week twee opvallend gelijkaardige affiches voor heel verschillende culturele evenementen: een tentoonstelling over barmhartigheid in de schilderkunst en een theatervoorstelling van Kommil Foo. 'De Verloren Zoon' van Rembrandt naast het eindbeeld van 'Schoft': Mich die Raf liefdevol omarmt. 'Straf,' zegt Raf, 'maar wij hebben ons voor dat beeld laten inspireren door de cover van het album 'Rain dogs' van Tom Waits.

God voert het hoge woord in deze voorstelling. Of is het een wetenschapper?

Raf: We laten bewust in het midden wie er spreekt. Het is ook een voorstelling zonder verhaallijn. Die hebben we er in de voorbereiding allemaal uitgehaald. '

In Knack stond de dag na de première in Amsterdam een opiniestuk onder de titel 'Hoe kun je rustig op een Turks strand gaan liggen als wat verderop burgers massaal sterven?'

Raf: 'Wij stellen bijna dezelfde vraag : hoe kun je nog van bil gaan als overal mensen elkaar de kop inslaan? Het is blijkbaar een gedachte die in de lucht hangt, en door meer mensen wordt opgepikt.'

Er zitten in deze voorstelling voor jullie doen ongewoon veel verwijzingen naar de geschiedenis en de actualiteit.

Mich: 'Na alle vorige voorstellingen over liefde en troost hebben we lang gezocht naar een andere invalshoek. En we hebben het materiaal geschreven in 2015, een jaar waarin je niet om de actualiteit heen kon.'

Raf: 'Wij hebben de actualiteit altijd van dichtbij gevolgd, al was het maar omdat je daar als podiummens veel tijd voor hebt, en we praten er vaak over. Maar wij kunnen als Kommil Foo niet op het podium komen en zeggen: dat is er gebeurd en dat is onze mening daarover. Dat past niet in ons idioom.'

Mich: 'Daarom hebben wij het over 'de soort' mens.'

Raf: 'Maar we zijn wel vertrokken van ethische thema's zoals de vluchtelingenproblematiek, en de vraag of je ernaar moet kijken vanuit je hart of vanuit je brein. Of van ergens tussenin.'

Mich: 'Wij denken dat veel mensen daarmee worstelen. We houden hen, en onszelf, een spiegel voor.'

Raf: 'Die twee volgevreten varkens in dat restaurant, wolven eigenlijk, dat zijn wij. Wij allemaal. Maar we beperken ons niet tot die zelfbeschuldigingsreflex. Op onze leeftijd, na al die voorstellingen, weet je dat een medaille geen twee maar acht of negen kanten heeft. Zonder het uit te spreken, kun je heel veel laten voelen. En hoezeer je ook benomen wordt door ethische vraagstukken, op een bepaald moment wil je wel neuken. En dan tellen die vluchtelingen even niet. Dat laten we ook zien.'

Een korte sketch over twee wolven en een schaap leert ons hoe de democratie functioneert.

Mich: 'We zaten te praten over democratie en Walter Janssens, een van onze beide regisseurs, liet een cartoon zien. Twee wolven en een schaap, en daarboven 'democratie'. Al wat je daarbij kunt bedenken, hebben we uitgepuurd in die sketch.'

Raf: 'De voorstelling had ook 'Engel' kunnen heten want uiteindelijk gaat het over de mens met al zijn zwakheden en schoonheden. Maar doordat de actualiteit zich zo nadrukkelijk aan ons opdrong, kwam dat schofterige er wel als eerste uit.'

Mich: 'De kern is het eindbeeld. Wat doe je met die schoft? Kom hier, jong.'

Raf: 'Wij worden ook niet vrolijker van wat er op de wereld gebeurt maar liefde en mededogen overwinnen altijd.'

Jullie werken voor deze voorstelling met twee regisseurs, Walter Janssens en Ineke Nijssen. Wat is hun bijdrage eigenlijk?

 Raf: 'Regisseurs is misschien een wat misleidend woord. Walter en Ineke beslissen niet wat er op het podium gebeurt, ze maken de voorstelling niet. Het zijn voor ons gewoon twee perfecte klankborden. 'Sparring partners' zegt Ineke zelf.'

Mich: 'Wij hebben meer dan veertig try-outs gedaan en altijd zat een van hen, of allebei, in de zaal. Het eerste half jaar zitten wij met z'n tweeën aan de koffietafel maar in de try-outs hebben we hen absoluut nodig.'

Zorgt Inke ook voor een vrouwelijke gezichtshoek in jullie jongensclubje?

Mich: 'Zij heeft 'Breken', de vorige voorstelling, alleen  geregisseerd en verschillende mensen hebben mij gezegd dat het materiaal een andere touch had. Daar had de inbreng van Ineke zeker mee te maken.'

Raf: 'Ineke is ook een echte toneelmens. Ze heeft altijd bij Ceremonia gespeeld, niet toevallig een gezelschap dat ons zeer geïnspireerd heeft. Ineke denkt niet vanuit cabaret of comedy, integendeel. Soms moeten we haar echt overtuigen dat we een bepaalde grap niet mogen laten liggen. Ons publiek moet af en toe eens hard kunnen lachen. Maar net omdat Ineke alles heel sterk benadert vanuit het toneel, zonder trucjes dus, zonder je af te vragen of het om te lachen is, of ontroerend, probeert ze de ideeën die wij willen uitdragen zo puur mogelijk op scène te brengen.'

Mich: 'Walter is net heel vormelijk ingesteld. Hij weet dat humor staat of valt met een strakke timing. '

Je leek er ook veel plezier in te scheppen om, in de rol van dokter Phil, ouderwetse grapjes te maken.

Mich: 'Dat is alleen maar plezant omdat de context goed zit. Anders zouden wij dat gewoon niet kunnen doen. Nu weet je dat er een groot contrast aankomt dat het gedrag van Nonkel Phil in een heel ander perspectief plaatst.'

Raf: 'En toch gaat heel de zaal plat. Iedereen vindt die grapjes superflauw maar niemand kan  eraan weerstaan. Terwijl diezelfde Nonkel Phil even later een grote schoft blijkt te zijn, een echte wolf. We hebben het in de voorbereiding over Marc Dutroux gehad, de oerschoft. Als je het aan zijn moeder vraagt, zal die vast ook iets goeds kunnen zeggen over haar zoon. Het is heel gemakkelijk en verleidelijk om mee te stappen in zwartwitdenken en polarisatie,  maar ook  veel te simplistisch.'

Waarom verschijnt de ene broer wel naakt op het podium en de andere niet?

Raf: 'Puur toeval. Een liggende man met een fluit ziet er niet uit en laat de openingscène nu juist een liggende naakte man zijn.'

Jullie gaan 'Schoft' een kleine driehonderd keer spelen. Hoe hou je de spontaneïteit en intensiteit van de eerste voorstellingen erin?

Raf: 'Dat is misschien wel de definitie van ons metier. Vijftien jaar geleden viel het ons inderdaad soms moeilijk om honderd procent bij de les te blijven. We kregen last van sleur, af en toe de slappe lach. We hebben ondertussen geleerd om iedere avond in het hier en nu te zijn. En vergeet niet dat je de lach nog altijd moet verdienen. De vorm en de timing moeten perfect zitten anders help je een goede grap zo naar de kloten. Hetzelfde geldt trouwens voor ontroering.'

Wat is het verschil tussen solo optreden, wat jullie de voorbije jaren druk gedaan hebben, en met z'n tweeën?

Mich: 'Het is niet met elkaar te vergelijken, in het maken èn in het spelen.  We hebben nu weer ervaren dat samen een voorstelling maken toch iets heel bijzonders is. Het kost heel veel tijd maar we beleven er ook heel veel plezier aan. We praten in die periode over politiek, actualiteit, alles eigenlijk.'

Raf: 'Vroeger trokken we ons twee maanden terug op een Grieks eilandje maar intussen hebben we ook een privéleven en werken we voornamelijk in Gent.'

Mich: 'We besteden ook veel meer tijd aan de voorstellingen van Kommil Foo dan aan de solo's. Die komen er eigenlijk vanzelf. Maar als Raf in 'Schoft' een terrorist speelt, of een mensenhandelaar, krijgt dat bij ons automatisch verschillende dimensies. Waarom die broer en niet de andere? Hoe zit het met de verhoudingen in het gewone leven?'

Kommil Foo bestaat straks dertig jaar. Dat is zeker in het theater een kleine eeuwigheid.

Raf: 'Daar zijn we ons ieder jaar meer bewust van, en ook meer dankbaar. Er zit absoluut geen sleet op onze samenwerking. Integendeel: hoe beter we begrijpen wat we doen, hoe leuker het wordt. Kommil Foo is ook een echte speeltuin geworden. We kunnen concerten geven, samen met andere muzikanten. We kunnen toneel spelen, solo en met twee. We werken met kinderen en doen gelegenheidsvoorstellingen...'

Mich: 'Kom nog eens terug als we vijftig jaar bezig zijn. Wie weet wat hebben we tegen dan nog allemaal ondernomen.'

Foto door Jimmy Kets

Foto: Jimmy Kets

Publicatiedatum: 
zaterdag 27 februari 2016
Verschenen in: 
De Standaard
Productie: